OPSTELLINGENWERK

 

Wat is een opstelling?

De vele boeken, die inmiddels zijn verschenen over het opstellingenwerk (zie ondermeer het overzicht elders op deze website), geven veelal uitgebreide informatie over deze, in de tijd gezien, relatief nieuwe methodiek voor het zetten van stappen in de richting van het oplossen van problemen of voor het geven van inzicht in het probleem zelf.

Om ook zonder het lezen van deze boeken toch een indruk te kunnen krijgen van hetgeen deze methodiek inhoudt, wil ik hieronder wat uitgebreidere informatie geven over het werken met opstellingen als middel om bepaalde problemen aan te pakken of op belangrijke vragen antwoorden te krijgen. Heel kort samengevat is het doel van een opstelling:

Een opstelling is een manier om informatie te verzamelen over de factoren die aan de basis liggen van een probleem of vraagstelling. Deze informatie is van belang om stappen te kunnen zetten in de richting van een vermindering van een probleem of een antwoord op een vraag.

Hierbij is het belangrijk te weten, dat het gaat om problemen of vragen, die betrekking hebben op onderwerpen, die onderdeel uit maken van een systeem. Een systeem is een verzameling van met elkaar verbonden en/of elkaar beïnvloedende elementen. Een familie is bijvoorbeeld een systeem, omdat de leden (de 'elementen') ervan al dan niet via de bloedband met elkaar zijn verbonden en elkaar wijderzijds beïnvloeden. Een arbeidsorganisatie is een ander voorbeeld van een systeem. Het gaat bij deze methode dus om informatie die is verbonden aan elementen in het systeem, dat verbonden is met de vraag of het probleem.

Naar mijn opvatting maakt alles deel uit van ťťn of meer systemen. En vanuit deze gedachte zou je misschien kunnen zeggen, dat er weinig vragen of problemen zijn, die niet ook met deze methode zouden kunnen worden onderzocht. De methode wordt daarom ook genoemd een systemische manier van het benaderen van problemen en vragen. Over nu naar de praktijk.

 

Hoe komt een opstelling tot stand?

Voordat ik kort samenvat hoe het proces van een opstelling verloopt, eerst nog het volgende: opstellingen kunnen plaats vinden in een groep of alleen, waarbij een begeleider aanwezig is. De wijze waarop een opstelling tot stand komt in deze situaties, verschilt in essentie niet van elkaar. In een groep worden personen uit de groep gevraagd behulpzaam te zijn. In een één op één situatie worden andere hulpmiddelen gebruikt (voorwerpen of virtuele beelden).

In een groep verloopt het proces van een opstelling als volgt.

De begeleider onderzoekt in een meestal kort interview de vraag van de cliënt. In overleg met de cliënt wordt vervolgens bepaald over welk systeem de vraag gaat en welke elementen uit het systeem voor de vraag of het probleem ertoe doen, welke belangrijk hierbij zijn.
Elementen kunnen o.m. zijn: personen, zoals familieleden, keuzemogelijkheden, doelen, oplossingen, behoeften, politieke partijen, theorieën, organisatieonderdelen, onbekende personen, ziekten, organen enzovoort. Voor deze elementen worden personen gekozen uit de groep.

Deze personen, als representanten van de elementen uit het betrokken systeem, worden in de ruimte door de cliënt opgesteld.

Op basis van de reacties van deze representanten, de informatie die zij geven vanuit hun positie en de inbreng van de begeleider, ontwikkelt zich vervolgens de opstelling.

De opstelling wordt afgerond op het moment dat er naar de mening van de begeleider voldoende duidelijkheid is ontstaan met betrekking tot het door de cliënt ingebrachte probleem of de vraag.

 

De ontwikkeling van de methode

Bert Hellinger is in de jaren tachtig van de vorige eeuw degene geweest, die deze methode heeft ontwikkeld voor problemen en vragen die hun wortel hebben in familiesystemen (zie ook www.hellinger.com ) . Hieruit zijn in de afgelopen jaren diverse andere vormen van opstellen ontstaan. Aan de basis van deze dus relatief nieuwe methodiek lagen, zoals meestal het geval is, ook verschillende andere methoden, zoals ondermeer Gezinstherapie (Satir), Psychodrama (Moreno), Contextuele Therapie (Boszormenyi-Nagy) en tegenwoordig ook (omdat de methode zich verder ontwikkelt) nadrukkelijk de Solution Focused Therapy (Berg/ Inso).

Hieronder een uitgebreidere poging om het opstellingenwerk te beschrijven.

Opstellingen worden gedaan als methode om meer duidelijkheid te geven over de (bewuste en onbewuste) achtergronden waarmee een probleem of een vraag verbonden is. Uitgangspunt hierbij is dat de vraag of het probleem zijn wortels heeft in een systeem, een verzameling van elementen die een relatie met elkaar hebben. Relevante elementen uit dit systeem, te beschouwen als de dragers van een veld van informatie, worden met een opstelling naar voren gehaald en nader beschouwd. Hierdoor komt de oplossing van dit probleem of een antwoord op een vraag dichterbij en de gewenste duidelijkheid ontstaat. En ook kan hierdoor op een dieper, innerlijk niveau bij de cliënt een begin van verandering merkbaar zijn.

Het wordt wel eens vergeleken met de werking van een mobile, zo'n voorwerp om aan het plafond te hangen, een element verbonden met een paar objecten, die elk weer andere objecten onder zich heeft en mogelijk daaronder weer verbonden met andere .. Zou je een van de objecten eruit halen, dan beweegt de rest van het systeem mee. Elk element is verbonden met alle andere en oefent door te bewegen invloed uit op de andere Ö En elk element bevat informatie (in dit geval: gewicht, plaats) die invloed heeft op de andere elementen.

Hoewel deze methode ook wordt gezien als kortdurende therapie, die vaak plaats vindt in een groep, onderscheidt deze zich van andere methoden ook hierin, dat het meestal niet nodig is uitgebreide informatie naar voren te brengen over de inhoud van het probleem. Zelfs is het mogelijk, zonder dat de anderen in de groep over informatie beschikken, toch een opstelling te doen met het hierboven genoemde beoogde resultaat.
De achtergrond van de vraag van degene die een probleem inbrengt, kan ook velerlei zijn en hoeft ook voor betrokkene zelf niet altijd duidelijk te zijn.
Kortom, het is een methode, zonder uitgebreide voorgesprekken, diepgaande diagnoses e.d., maar toch in de praktijk effectief in het zetten van volgende stappen in de richting van de gewenste oplossing van het probleem.

 

Mijn opvattingen

Een opstelling meemaken is voor de deelnemers een intensieve en vaak emotionele ervaring, zowel als cliŽnt, als representant en als betrokken toeschouwer ervan. Kijk ik echter van grotere afstand naar dit proces, dan is voor mij het opstellingenwerk in de kern een kwestie van het ontstaan van een nieuw evenwicht. Ik zal uitleggen wat ik bedoel (en sta open voor discussie hierover). Alles wat er is, is zelf een systeem, bestaat uit verschillende systemen en/of vormt een deel van een groter systeem of meerdere systemen. Onder een systeem versta ik een verzameling elementen, binnen bepaalde grenzen, die een relatie met elkaar hebben ("geen relatie" is ook een relatie) en elkaar wederzijds kunnen beÔnvloeden ("geen beÔnvloeding" kan ook een beÔnvloeding zijn). In elk systeem heerst een (tijdelijk) evenwicht. Dit evenwicht kan worden verstoord doordat er binnen dit systeem veranderingen plaats vinden (al dan niet van binnenuit of door invloeden van buiten het systeem). Deze veranderingen kunnen gericht zijn op het systeem zelf, op de elementen ervan en hun onderlige relaties en/of op de grenzen van het systeem. Hierdoor verandert het evenwicht binnen het systeem en is het voor het systeem belangrijk, dat een nieuw evenwicht wordt gevonden.

Een aanname van mij hierbij is dat elk nieuw evenwicht, mits niet van buitenaf gestuurd in een bepaalde richting, uit zichzelf tendeert in de richting van het evenwicht van het enige systeem dat geen systeem meer is (er gelden voor dit 'systeem' namelijk geen grenzen): Alles Dat Is. In dit hele grote, moeilijk voor te stellen (non-duale) geheel, waarin alles is opgenomen, bestaat geen goed of slecht.. alles hoort erbij.

Een vraag stellen of een probleem bespreekbaar maken, zijn acties die het specifieke, de met deze vraag verbonden systemen beÔnvloeden, waardoor nieuwe evenwichten in die systemen nodig zijn en zullen gaan ontstaan.

Een opstelling is voor mij dan ook een ruimtelijke weergave van een bepaald deelsysteem, waarin tussen elementen een nieuw evenwicht tot stand kan komen, doordat de cliënt een vraag inbrengt of een probleem aan het licht wil brengen. Het ingewikkelde van deze methode ligt in het gezamenlijke zoeken van begeleider en cliŽnt naar het juiste systeem dat is betrokken bij de vraag of het probleem. Omdat er zo veel systemen verbonden zijn met elkaar, ligt de specifieke deskundigheid van de begeleider in het kunnen vinden van het juiste systeem of de systemen die met de vraag of het probleem zijn verbonden. Waardoor het voor het systeem (de systemen) mogelijk is een nieuw evenwicht te vinden dat meer in de richting gaat van het GROTE evenwicht.....

Wanneer ik echter alleen op deze manier naar een opstelling kijk, bezie ik vooral het proces. Ik ga hiermee voorbij aan de inhoud van wat er precies gebeurt in een opstelling, aan wat maakt dat de opstelling voor de meeste mensen zo'n waardevolle, ingrijpende en emotionele gebeurtenis kan zijn. Ik ga voorbij aan datgene dat een systeem tot verandering aanzet, aan de informatie die de elementen (ver-)leidt tot die verandering naar een nieuw evenwicht. Ik ga hier aan voorbij omdat ook ik geen andere antwoorden hiervoor heb dan mijn eigen waarneming. Ik kan niet verklaren hoe het komt dat er informatie beschikbaar komt en ik kan niet verklaren wat het wezen van die informatie precies is. Evenals al honderden jaren mensen op zoek zijn naar dit soort antwoorden en heden ten dage de wetenschap, zoals bijvoorbeeld de Kwantummechanica ook nu nog steeds geen antwoorden heeft op die vraag naar de juiste vorm van die informatie. Wel is duidelijk dat die informatie aanwezig is, ook in de opstellingen, en dat deze informatie de richting aangeeft van de veranderingen. Bert Hellinger heeft zijn methode niet voor niets een fenomenologische genoemd.

En het is de rijkdom van deze ervaring, waarbij alle zintuigen ertoe doen, die maakt dat deze methode zo waardevol is in de beleving van degenen die er gebruik van maken en door de resultaten die het heeft. Deze ervaring die, zoals elke ervaring, doorwerkt in ons bewustzijn en in ons onbewuste en vandaaruit tot veranderingen leidt. Veranderingen in de richting van een nieuw ervaren evenwicht in onszelf, dat aanvoelt als meer rust dan voorheen. Deze ervaring te ondergaan, maakt de methode tot een voor velen zinvolle stap in de richting van het beantwoorden van een vraag of de oplossing van een probleem.

 

De variëteit van het opstellingenwerk

Het opstellingenwerk kent inmiddels vele aandachtsgebieden, die leiden tot verschillende soorten opstellingen. Hierbij moet worden opgemerkt, dat het verloop van elke opstelling uiteraard afhankelijk is van de vraag die wordt gesteld, het probleem dat aan de orde komt of de oplossing die is gewenst. Achteraf zou je kunnen zeggen, dat in de opstelling een bepaald thema de boventoon voerde. En op basis hiervan zou je kunnen spreken van een bepaald soort opstelling. Daarnaast kan door de cliënt een bepaald soort opstelling gewenst zijn, omdat deze cliënt een vraag of probleem heeft, waar hij/zij graag een opstelling over wenst.

Met andere woorden, afhankelijk van de soort vragen die worden behandeld of gesteld kun je spreken van verschillende soorten benamingen voor opstellingen. Hieronder worden enkele van de meest voorkomende genoemd. Bedenk hierbij, dat in een opstelling verschillende van deze aandachtsgebieden tegelijk kunnen voorkomen.

Familieopstellingen

Dit zijn opstellingen waarin de familie van de vraagsteller als systeem naar voren komt (en wordt benaderd) evenals de invloeden vanuit de familie op de cliënt , soms van generaties terug. Dit is de vorm van opstellen, die vooral door Bert Hellinger werd en verder wordt ontwikkeld. Deze vorm van opstellen kan worden erkend als de basis van het opstellingenwerk. Vele anderen hebben hierna zijn methode verder ontwikkeld. Zie www.hellinger.com voor zijn website. In vele landen over de wereld zijn inmiddels instituten opgericht, van waaruit zijn gedachtegoed is verspreid door middel van opleidingen en workshops. In Nederland is dit vooral gebeurd door het Bert Hellinger Instituut te Groningen (zie www.hellingerinstituut.nl ). Dit instituut heeft ook een uitgeverij opgericht, waar sinds enkele jaren boeken van Hellinger (en anderen) worden vertaald en uitgegeven (zie ook de boekenlijst elders op deze website). Andere instituten volgenden in het spoor van dit instituut, waarvan voor mij in Nederland de bekendste zijn Phoenix in Utrecht (zie www.phoenixopleidingen.nl), Interaktiel in Tiel (zie www.interaktiel.nl) en NTI/NLP in Limmen (zie www.ntinlp.nl) . In Engeland bijvoorbeeld zie www.hellinger.co.uk en in de VS www.systemicfamilysolutions.com In Duitsland is Jacob Schneider ťťn van de personen, die het werk van Bert Hellinger verder ontwikkelde (zie www.j-r-schneider.de) en bijvoorbeeld het werken met persoonlijke geschiedenissen of met de archetypen uit sprookjes eraan toevoegde. Ook zijn echtgenote, Sieglinde Schneider, was aktief in dit veld en ontwikkelde het werken met tafelopstellingen: in plaats van in groepen, ontwikkelde zij de methode in het werken alleen met de cliŽnt en een opstelling met behulp van voorwerpen of kleine poppetjes.

Gezondheidsopstellingen

Dit zijn opstellingen waarbij factoren worden opgesteld die mogelijk bepalend zijn voor de gezondheid of ziekte van de patiënt, die een opstelling wenst (lichaamsdelen, organen, de ziekte, beïnvloedende personen en andere factoren enz.). Cliënten hebben meestal gezondheidsvragen en begeleiders van dit soort gewenste opstellingen zijn heel vaak ook artsen, psychiaters, psychologen of werkers in de gezondheidszorg. Tot nu toe heb ik slechts van één instituut in Nederland gehoord, dat deze specifieke opstellingsvorm ontwikkelt en toepast: Centrum Entheos (www.centrum-entheos.nl). Sadja Vromen van dit centrum noemt deze vorm ook wel symptoomopstellingen. Via Google zijn ongetwijfeld nog meer adressen te vinden van instellingen waar gezondheidsopstellingen worden uitgevoerd. Echter, vooral Stephan Hausner, arts/ homeopaat, is actief in het ontwikkelen van opstellingen met de gezondheid als onderwerp (zie www.stephan-hausner.de ). Samen met Gunthard Weber geeft hij daarnaast leiding aan een internationaal onderzoek naar de effecten van opstellingen op symptomen en ziekten. Zie www.sisc.nederland.nl. Verder wil ik hier ook nog noemen prof. Franz Rupert, een bedenker van een speciale vorm van opstellen, die is gebaseerd is op de door hem ontwikkelde theorie over de relatie tussen psychotrauma's en hechting (zie www.franz-ruppert.de ). En ten slotte heeft Johannes Schmidt ( www.aptitude-academy.com ), ook een bekende denker en doener als het gaat over de methode van opstellen, de afgelopen jaren een interessante, nieuwe manier bedacht om trauma's te behandelen, waarbij de methode van opstellen weer afwijkend is van de anderen. Albrecht Mahr is na veel pionierswerk op dit terrein uiteindelijk verder gegaan met de methode te ontwikkelen in de richting van politieke opstellingen (zie verderop).

Loopbaan- en/of levensvragenopstellingen

Dit zijn opstellingen waarin elementen zijn opgesteld die verbonden zijn en belangrijk worden geacht in verband met de vragen naar persoonlijke ontwikkelingen op velerlei gebied in het leven. Ook dit is een aandachtsgebied, dat is ontwikkeld vanuit de familieopstellingen. Vele bureaus in Nederland en daarbuiten praktiseren deze vorm van opstellen om mensen behulpzaam te zijn bij hun loopbaan. Zie ook Google voor de adressen (en bij Links op deze website).

Maatschappelijke / politieke opstellingen

Een vrij nieuw gebied deze opstellingen waarin maatschappelijke en politieke vraagstellingen aan de orde komen en waarin die elementen in de opstelling voorkomen, die met de vraag zijn verbonden. In Duitsland heeft Albrecht Mahr (zie www.mahrsysteme.de ) een grote aanzet gegeven tot deze vorm van opstellen, waarin deze vraagstukken centraal staan. De werkgroep waar hij dit samen mee deed, heeft zich ontwikkeld tot de IFPA (Internat. Forum Politische Aufstellungen, zie www.ifpa-ev.net).

Onderwijsopstellingen

De opstellingen van elementen, die in het onderwijssysteem van belang zijn (leerlingen, ouders, leerkrachten, subsidiegevers enz.) worden onderwijsopstellingen genoemd. Marianne Franke Gricksch is een van de belangrijkste ontwikkelaars van deze vorm (zie www.marianne-franke.de ). In Nederland is ondermeer Bibi Schreuder van het Bert Hellinger Instituut actief in het verder vorm geven aan deze manier van opstellen ( www.hellingerinstituut.nl ). Maar ook anderen geven workshops op dit terrein (ondermeer Margriet Wentink: www.interaktiel.nl .

Organisatieopstellingen

Gunthard Weber heeft een grote aanzet gegeven in de ontwikkeling van deze vorm van opstellingen waarin elementen centraal staan die bij het beschouwen van de organisatie als systeem, van belang kunnen zijn bij de oplossing van een probleem of de analyse van een situatie (zie voor zijn website www.gunthard-weber.de ). Inmiddels is deze vorm in vele gedaanten een weg gegaan in vele organisaties, ten einde een bijdrage te leveren aan het beter functioneren door het helpen van stappen zetten om organisatorische problemen te doorgronden en op te lossen. Het Bert Hellinger Instituut in Groningen (zie ook www.hellingerinstituut.nl ) levert al jaren een belangrijke bijdrage deze vorm van opstellen te verspreiden over de wereld, o.m. door het elke twee jaar organiseren van een internationale training; deze vond dit jaar plaats in Mexico (zie www.iocti.com )

Structuuropstellingen

Niet alleen is het aantal onderwerpen waarvoor een opstelling wordt gedaan uitgebreid, ook in de wijze van opstellen is de laatste jaren steeds meer een ontwikkeling gaande. Waren het in de beginjaren vooral personen die als elementen in een opstelling werden getoond, steeds vaker worden abstractheden opgesteld, zoals doelen, hindernissen, hulpbronnen, waarden, onbenoemde invloeden, enzovoorts. Deze opstellingen bestaan uit min of meer vaste structuren, die de gewenste informatie geven om dichterbij de doelen te komen van de clienten, die deze opstellingen wensen. Matthias Varga von Kibéd is met zijn partner Insa Sparrer in deze een belangrijke ontwikkelaar van deze soort opstellingen. Zie www.syst-strukturaufstellungen.de Maar, zoals dit eigenlijk geldt voor bijna alle opstellers, anderen werkten met hen samen en volgden en ontwikkelen door.

Anderen..

Het opstellingenwerk begon met Bert Hellinger in Duitsland en vanzelfsprekend kwamen veel van de mensen die hem volgden of met hem samenwerkten, ook uit Duitsland. Velen van hen ontwikkelden hun eigen benadering of stapten over op andere onderwerpen dan het familiesysteem. Naast de hierboven genoemden, wil ik nog een aantal van hen noemen: Hunter Beaumont(zie ook www.hiddensymmetry.com/Hidden Symmetry/Home.html), Guni Baxa(zie www.apsys.org), Sneh Victoria Schnabel (zie www.victoria-schnabel.com), Ursula Franke (zie www.ursula-franke.de), Wilfried Nelles (zie www.wilfried-nelles.de)uit Duitsland. En anderen die ik ken: in Zuid-Amerika Carola Castillo (zie www.carolacastillo.com ), uit Noord-Amerika Francesca Mason Boring (zie www.allmyrelationsconstellations.com) en Dan Booth Cohen (zie www.hiddensolution.com )

Behalve andere personen, ontstonden ook naast de al hierboven genoemde, andere onderwerpen waarmee de methode van het opstellen voor werd gebruikt. Te noemen zijn nog opstellingen specifiek voor paren, voor commerciële vragen, voor het maken van keuzes op velerlei gebied, persoonlijk of zakelijk, voor spirituele vragen, enzovoorts. Velen gaan door met het toepassen van deze methodiek gericht op weer andere gebieden. Als bijzondere manier van het toepassen van het opstellingenwerk wil ik nog noemen het werken met paarden als ondersteuning hierbij. Gaudia Orebor-Galama, zie www.paardenbloemen.nl is naar mijn weten de enige in Nederland die deze manier toepast en verder ontwikkelt.

Op het internet is veel informatie te vinden over al deze ontwikkelingen op de websites van vele personen en organisaties. Te veel om hier allemaal te benoemen. Ik verwijs dan ook graag verder naar de verschillende zoekmachines. Wel wil ik nog noemen het Magazine dat sinds 2009 jaarlijks wordt uitgegegeven door het Bert Hellinger Instituut in Middelbert/ Groningen. Dit magazine bevat interessante artikelen rond verschillende thema's en geeft een beeld van de recente gedachten en ontwikkelingen binnen het systemisch werken. Voor de inhoud ervan verwijs ik graag naar www.hellingerinstituut.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=110

Ten slotte

Ten slotte nog dit. Tot 2008 werd door de Duits overkoepelende organisatie (Deutsche Gesellschaft fŁr Systemaufstellungen) de ontwikkelingen, ook buiten Duitsland, gecoŲrdineerd, Al in 1998 zijn er gesprekken begonnen om het vormen van een internationale gemeenschap van mensen die opstellingen begeleiden, gestalte te gaan geven. Deze organisatie heeft uiteindelijk in mei 2009 definitief gestalte gekregen onder de naam ISCA (International Systemic Constellations Association). Het beoogt een organisatie te zijn van en voor begeleiders van opstellingen en voor mensen die meer van opstellingen willen weten die plaats vinden over de gehele wereld. Voor nadere informatie hierover zie de website: www.isca-network.org . Ook organiseren zij jaarlijks een intensieve training in Bernried/Duitsland www.constellations-intensive.de.